Wie een Ottomaans decreet, een munt of de poort van een Istanbulse fontein bekijkt, ziet vaak hetzelfde raadselachtige teken: drie hoge stokken, twee grote lussen naar links en een lange zwaai naar rechts. Dat is de tuğra — het kalligrafische monogram van de Ottomaanse sultan. Handtekening, zegel en staatsembleem in één.
Wat staat er in een tuğra?
Een tuğra is geen versiering maar tekst. Er staat de naam van de regerende sultan in, de naam van zijn vader, de titel han en de wens el-muzaffer dâimâ: 'altijd zegevierend'. Die van Süleyman de Grote luidt dus, vrij gelezen: Süleyman, zoon van Selim, khan, altijd zegevierend. Elke sultan had zijn eigen tuğra, die bij zijn troonsbestijging werd ontworpen.
De opbouw
Elk onderdeel heeft een eigen naam:
- Sere — de basis onderaan, waarin de namen dicht op elkaar zijn geschreven.
- Tuğ — de drie hoge, verticale stokken die boven de sere uitrijzen.
- Zülfe — de golvende halen die als vaandels van de stokken naar rechts waaien.
- Beyze — de twee grote, eivormige lussen aan de linkerkant, een binnenste en een buitenste.
- Kol — de lange armen die naar rechts uitlopen, ook wel hançer ('dolk') genoemd.
Samen vormen ze een compositie die je in één oogopslag herkent, ook zonder één letter te kunnen lezen — precies de bedoeling van een staatsembleem.
Van oorkonde tot kunstwerk
De oudst bekende Ottomaanse tuğra staat op een document van sultan Orhan Gazi uit 1324. Aan het hof was het plaatsen van de tuğra een officiële taak: de nişancı zette hem bovenaan decreten en oorkonden, en kalligrafen die zich erin specialiseerden heetten tuğrakeş. In de zestiende eeuw groeiden de tuğra's van Süleyman de Grote uit tot uitbundige kunstwerken, verlucht met goud en diepblauw — vandaag pronkstukken in musea over de hele wereld.
Na het einde van het Ottomaanse Rijk verdween de tuğra als staatsteken. Maar de vorm bleef: hedendaagse kalligrafen gebruiken het tuğra-silhouet voor heel andere teksten — een naam, een spreuk, een gebed. Het werk hierboven van Hasan Çelebi is daar een prachtig voorbeeld van.
Waar zie je tuğra's?
Op Ottomaanse munten en postzegels, boven de poorten en fonteinen van Istanbul, op oorkonden en decreten in musea — en op hedendaagse wandpanelen. Wie eenmaal weet waar hij op moet letten, ziet ze overal. In de begrippenlijst vind je meer termen uit de Ottomaanse kalligrafie.
Veelgestelde vragen
Wat is een tuğra?
Een tuğra is het kalligrafische monogram van een Ottomaanse sultan: een vaste compositie met zijn naam, de naam van zijn vader, de titel han en de wens 'altijd zegevierend'. Het diende als handtekening en staatsembleem op decreten, munten en gebouwen.
Uit welke onderdelen bestaat een tuğra?
De klassieke tuğra bestaat uit de sere (de basis met de namen), de tuğ (drie verticale stokken), de zülfe (golvende halen aan de stokken), de beyze (twee lussen aan de linkerkant) en de kol of hançer (armen die naar rechts uitlopen).
Wat is de oudste Ottomaanse tuğra?
De oudst bekende Ottomaanse tuğra is die van sultan Orhan Gazi, op een document uit 1324.
Worden er nog tuğra's gemaakt?
Niet meer als staatsembleem, maar hedendaagse kalligrafen gebruiken de tuğra-vorm wel voor composities met andere teksten, zoals een naam of een spreuk.